Wat doet jouw gemeente eigenlijk voor dieren? Dit onderzoek legt het bloot

In februari 2026 publiceerde DierVizier de eerste landelijke meting naar gemeentelijk dierenwelzijnsbeleid. 43 gemeenten deden mee. De uitkomsten zijn op een aantal punten verrassend positief. Op andere plekken ook ronduit zorgelijk. Want als bijna de helft van de gemeenten niet weet of er afspraken zijn over zoönosen, en meer dan de helft geen bijtprotocol heeft terwijl er jaarlijks zo'n 150.000 bijtincidenten plaatsvinden, dan is er werk aan de winkel.

Dit blog bespreekt de belangrijkste uitkomsten per thema. Niet om gemeenten af te rekenen, maar omdat dit soort cijfers vragen om actie.

Opvang en zorg voor zwerfdieren

Wat houdt het in?

De opvang van zwerfdieren is een wettelijke taak. Op grond van het Burgerlijk Wetboek (Boek 5, artikel 8) is een gevonden dier met een vermoedelijke eigenaar tijdelijk de verantwoordelijkheid van de gemeente. Die moet het dier gedurende twee weken bewaren. Hoe dat geregeld is, via een eigen locatie, uitbesteding aan een dierenasiel of een netwerk van verbonden opvangpartijen én wat een gemeente voor deze taak gaat betalen, mag elke gemeente zelf bepalen.

Wat zegt het onderzoek?

De meeste gemeenten hebben dit redelijk georganiseerd. 88% verleent steun aan dierenambulances, 49% heeft een aanpak voor zwerfkatten. 21% heeft geen eigen opvanglocatie binnen de gemeente, en bij een klein aantal gemeenten is er helemaal geen zicht op welke dieren zij opvangen of waar.

Wat kun je zelf doen?

Breng in kaart met welke partijen je gemeente contracten heeft voor opvang. Weet je voor alle diersoorten (inclusief vogels, reptielen en knaagdieren) waar ze naartoe kunnen? Controleer of contracten actueel zijn en of er afspraken zijn over kwaliteit en rapportage.

Wat als je niets doet?

Een gemeente die haar wettelijke opvangtaak niet aantoonbaar heeft geregeld, loopt bestuurlijk risico. Als een dier niet tijdig wordt opgevangen of de eigenaar zijn dier niet terugkrijgt doordat de gemeente geen sluitende keten heeft, kan dat leiden tot klachten, bezwaar of juridische aansprakelijkheid.

Dieren in het sociaal domein en veiligheid

Wat houdt het in?

Dieren zijn geen bijzaak in het sociaal domein. Bij huisontruimingen, gedwongen opnames, huiselijk geweld en schuldenproblematiek speelt vrijwel altijd ook de vraag: wat gebeurt er met het huisdier? Gemeenten hebben op grond van de Wet dieren een algemene zorgplicht, en kunnen via de APV en de Algemene wet bestuursrecht regels stellen rond overlast, bijtincidenten en bewaring van dieren.

Wat zegt het onderzoek?

71% heeft een sociale voorziening bij huisontruimingen, 68% bij gedwongen opnames. Dat is positief. Maar minder dan de helft koppelt de signalering van huiselijk geweld aan dierenwelzijn, terwijl onderzoek al jaren aantoont dat dierenmishandeling een vroeg signaal is van geweld in huishoudens. Slechts één op de drie gemeenten betrekt dieren in het minimabeleid. En 59% heeft geen bijtprotocol, terwijl gemeenten met zo'n protocol in 80% van de gevallen ook bijtincidenten registreren, tegenover slechts 32% bij gemeenten zonder protocol.

Wat kun je zelf doen?

Ga na of jouw gemeente een bijtprotocol heeft en of dat actueel is. Bespreek met collega's van Wmo en jeugdzorg of dieren worden meegenomen in intakegesprekken en signaleringslijsten. Vraag bij de dierenambulance of het dierenasiel of zij meldingen ontvangen die sociale context hebben, en hoe die worden opgevolgd.

Wat als je niets doet?

Zonder bijtprotocol is registratie inconsistent en is de gemeente kwetsbaarder bij aansprakelijkstelling na een incident. Zonder koppeling met huiselijk geweldsignalering worden kansen gemist om vroeg in te grijpen in complexe huishoudens. En inwoners in armoede die hun dier niet kunnen verzorgen, vallen tussen wal en schip, met dierenwelzijnsproblemen en soms ook escalatie als gevolg.

Publieke gezondheid

Wat houdt het in?

Gemeenten hebben op grond van de Wet publieke gezondheid (artikel 6) een verantwoordelijkheid om preventieve maatregelen te nemen tegen infectieziekten, waaronder zoönosen. Vogelgriep is het meest bekende voorbeeld, maar het gaat breder: elke ziekte die van dier op mens overdraagbaar is valt hieronder. Daarnaast zijn gemeenten via de Wet veiligheidsregio's betrokken bij rampenbestrijding, waarbij dierenhulp inmiddels ook een plek zou moeten hebben in crisisdraaiboeken.

Wat zegt het onderzoek?

Bijna de helft van de gemeenten weet niet of er afspraken zijn over de aanpak van zoönosen. Niet dat er géén afspraken zijn, ze weten het gewoon niet. 17% neemt zelf een actieve rol. De rest legt de verantwoordelijkheid bij GGD, veiligheidsregio of externe partijen. Ruim de helft van de gemeenten weet niet of lokale dierenhulporganisaties zijn opgenomen in het rampenplan.

Wat kun je zelf doen?

Ga na wat er in het rampenplan van jouw veiligheidsregio staat over dierenhulp. Zijn de lokale dierenambulance en wildopvangcentra daarin opgenomen? Weet je wie het aanspreekpunt is bij een uitbraak van vogelgriep in jouw gemeente? Zo niet, dan is een gesprek met de GGD en de veiligheidsregio een logische eerste stap.

Wat als je niets doet?

Bij een uitbraak of ramp is onduidelijkheid over rollen en verantwoordelijkheden kostbare tijd. Dierenhulporganisaties die niet zijn aangehaakt, kunnen niet tijdig worden ingezet. En als achteraf blijkt dat de gemeente haar wettelijke zorgplicht niet aantoonbaar heeft ingevuld, is dat politiek en bestuurlijk lastig te verantwoorden.

Wilde dieren

Wat houdt het in?

Wilde dieren zijn in principe de verantwoordelijkheid van de provincie of het Rijk. Maar gemeenten hebben als grondeigenaar, beheerder van de openbare ruimte en vergunningverlener meer invloed dan ze vaak beseffen. De Omgevingswet biedt ruimte voor gemeentelijk beleid, en bij overlastgevende of niet-inheemse soorten heeft de gemeente ook eigen bevoegdheden.

Wat zegt het onderzoek?

81% heeft beleid voor vogels, 72% voor egels. Maar vleermuizen, strikt beschermd en bij vrijwel elke verbouwing relevant, worden door slechts 6% specifiek benoemd. 66% heeft geen beleid voor niet-inheemse diersoorten, terwijl de juridische complexiteit rond exoten juist groot is. 82% bestrijdt overlastgevende dieren met niet-dodelijke maatregelen, maar een gemeenschappelijk kader ontbreekt vrijwel altijd.

Wat kun je zelf doen?

Controleer of bij vergunningverlening voor sloop en verbouw standaard een vleermuizencheck is opgenomen. Weet wat de provinciale faunabeheerplannen zeggen en hoe jouw gemeentelijk grondeigenaarschap daarmee samenhangt. Stel voor overlastgevende dieren een eenvoudig besliskader op: wanneer grijp je in, met welk middel, en wie beslist?

Wat als je niets doet?

Vergunningen die zijn verleend zonder rekening te houden met beschermde soorten kunnen worden aangevochten. Gemeenten zonder beleid voor niet-inheemse soorten lopen het risico te laat te reageren als een invasieve soort schade aanricht aan biodiversiteit of volksgezondheid. En zonder intern kader voor overlastbestrijding neem je beslissingen ad hoc, met alle risico's van onverwachte publieke ophef van dien.

Dieren in sport, ontspanning en vermaak

Wat houdt het in?

Gemeenten hebben een faciliterende en toezichthoudende rol bij evenementen met dieren, kinderboerderijen en hobbydierhouderij. Zij kunnen via vergunningverlening en subsidierelaties eisen stellen aan dierenwelzijn, ook als de formele handhaving bij de Rijksoverheid ligt.

Wat zegt het onderzoek?

48% vangt zwerfhobbydieren op (een wettelijke taak), maar voorlichting over hobbyhouderij of een schuilstallenbeleid is zeldzaam. Bij evenementen weet 32% van de gemeenten niet eens hoeveel vergunningen er jaarlijks worden afgegeven. En 44% stelt geen certificeringseisen aan kinderboerderijen, ook niet als de gemeente die zelf financiert of beheert.

Wat kun je zelf doen?

Kijk of in jouw vergunningenproces voor evenementen met dieren een dierenwelzijnstoets is opgenomen. Check of de kinderboerderijen waarvoor de gemeente verantwoordelijk is, een erkend keurmerk hebben (vSKBN, Diervriendelijke kinderboerderijen en/of Keurmerk Zoönose). En zorg dat hobbydierhouders weten waar ze met vragen terecht kunnen.

Wat als je niets doet?

Een gemeente die kinderboerderijen financiert zonder welzijnseisen te stellen, is medeverantwoordelijk als het misgaat en heeft weinig middelen om bij te sturen. Evenementen zonder dierenwelzijnstoets kunnen leiden tot publieke ophef en reputatieschade. En hobbydierhouders die nergens terecht kunnen, creëren ongewild problemen in de openbare ruimte.

Financiering: het geld volgt de wet

Het patroon in de financiering is duidelijk: 84% van de gemeenten financiert de wettelijke opvang van zwerfdieren (14 dagen), maar voor opvang zonder einddatum daalt dat naar 39%. Dierenartsenregelingen voor minima worden door 20% gefinancierd, de dierenvoedselbank door 16%. 98% heeft geen geoormerkt communicatiebudget voor dierenwelzijn.

Begrijpelijk vanuit een begrotingsperspectief, maar het betekent ook dat preventief beleid structureel onderbedeeld blijft, terwijl juist daar op de lange termijn maatschappelijke en financiële winst te behalen valt.

Sluit aan bij DierVizier

Als je als dieradviseur of beleidsmedewerker werkzaam bent bij een gemeente, is aansluiting bij DierVizier een logische stap. DierVizier is het landelijke samenwerkingsverband van gemeenten op het gebied van dierenwelzijn, opgericht in 2019 en inmiddels aangesloten bij zo'n 70 gemeenten. Het biedt toegang tot een netwerk van collega's die met dezelfde vraagstukken bezig zijn, een actueel wet- en regelgevingsdossier en een digitale ontmoetingsruimte.

DierenAdviesPunt adviseert iedereen die professioneel met gemeentelijk dierenwelzijnsbeleid bezig is om daar lid van te worden. Niet als vervanging van andere kennisbronnen, maar als de plek waar je collega's vindt die begrijpen wat het betekent om in een gemeente te werken aan dieren. Meer informatie vind je op diervizier.nl.

Heb je na het lezen van dit blog vragen over de situatie in jouw gemeente, of wil je sparren over een specifiek thema? DierenAdviesPunt denkt graag mee.